Jan Zachwatowicz

Poczucie odpowiedzialności wobec przyszłych pokoleń
domaga się odbudowy tego co zniszczono…

Prof. Jan Zachwatowicz (1900-1983) całe swoje życie zawodowe związał z Warszawą. Już w okresie przedwojennym podjął działania praktyczne związane z warszawską Starówką. Praca na zlecenie ówczesnego prezydenta stolicy Stefana Starzyńskiego w komisji na rzecz wypracowania propozycji wydobycia i wyeksponowania wartości zabytkowych Warszawy zaowocowała m.in. odsłonięciem murów obronnych.

W okresie II wojny światowej i po jej zakończeniu Profesor przyczynił się do ochrony wielu polskich dóbr kultury przed ich utratą. Kierował Zakładem Architektury Polskiej, działał w delegaturze Rządu na Kraj, gdzie przewodniczył przygotowywaniu służby konserwatorskiej do pracy po wojnie. Prowadził tajne nauczanie. Aby nie dopuścić do zniszczenia przez hitlerowców bogatych polskich zbiorów kultury narodowej prof. J. Zachwatowicz narażał życie. W czasie Powstania Warszawskiego działał na rzecz ochrony i ratowania dóbr kultury wywożąc m.in. kilkadziesiąt tysięcy negatywów zabytkowych obiektów. Po klęsce Powstania uczestniczył w akcji pruszkowskiej, dzięki której uratowano z płonącej Warszawy szereg bezcennych dla polskiej kultury dzieł. Wywiózł wiele cennych zbiorów z Muzeum Narodowego i zbiorów bibliotecznych skrywając je w bezpiecznych miejscach.

Powierzenie prof. J. Zachwatowiczowi w styczniu 1944 r. zadania zorganizowania, a potem praca w Biurze Odbudowy Stolicy umożliwiło podjęcie i zrealizowanie odważnej i pionierskiej w skali świata odbudowy Starego Miasta i Nowego Miasta, zabudowy Krakowskiego Przedmieścia i Nowego Światu. Prace te zafascynowały i zaszokowały świat konserwatorski Europy do tego stopnia, że mimo iż koncepcja ta była sprzeczna z doktryną konserwatorską, odbudowa Starego Miasta zyskała uznanie międzynarodowe i wpis (w 1980 r.) na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Umiejętność negocjacji i posługiwania się przez profesora J. Zachwatowicza siłą argumentów pozwalała na przekonanie ówczesnych decydentów o kierunkach rozwoju architektonicznego Stolicy i wznoszenia jej poszczególnych elementów. Do sukcesów Profesora dodać należy również m.in. walkę o Pałac Radziwiłłów na Lesznie, stworzenie konspektu odbudowy Zamku Królewskiego, współutworzenie projektu odbudowy archikatedry św. Jana.

Profesor J. Zachwatowicz był członkiem Wydziału IV Polskiej Akademii Nauk, Stowarzyszenia Architektów Polskich, Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Towarzystwa Urbanistów Polskich, Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, także Królewskiego Instytutu Architektów Brytyjskich oraz Francuskiej Akademii Architektury, doktor h.c. Uniwersytetu w Hanowerze, członek honorowy Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków ICOMOS.

Był autorem wybranego na konkursie w Hadze (w 1954 r.) międzynarodowego znaku obiektu zabytkowego, wykorzystywanego od tamtej pory dla oznaczania cennych miejsc i budynków.

Profesor Jan Zachwatowicz swoją pracę w charakterze architekta i konserwatora traktował jako służenie społeczeństwu zarówno w odtwarzaniu, jak i zachowywaniu dokumentów jego tożsamości narodowej i historycznej.

Przywracanie pamięci o prof. Zachwatowiczu

Towarzystwo Przyjaciół Warszawy podjęło inicjatywę przywracania pamięci wybitnego polskiego architekta i konserwatora profesora Jana Zachwatowicza, organizatora i twórcy tzw. „polskiej szkoły konserwacji” — odbudowy zabytków w okresie Drugiej Rzeczypospolitej i po 1945 r.

Uchwałą nr 20/2017 Zarządu Głównego TPW z 25 października 2017 r. powołany został Komitet Organizacyjny Przywracania Pamięci prof. Jana Zachwatowicza. Przewodniczącą została Hanna Kusiak, a członkami Elżbieta Zatorowska, Bożena Olenderek, Danuta Kłosińska, Tadeusz Frys i Franciszek Trynka — wszyscy z Oddziału Akademickiego TPW. Określone zostały założenia projektu, których celem jest:

  • usytuowanie pomnika-ławeczki z odwzorowaną postacią prof. Jana Zachwatowicza w obrębie murów Starego Miasta Warszawy w miejscu jednej lub obok znajdujących się tam ławek,
  • umieszczenie „Jana Zachwatowicza” w Banku Nazw i nadanie tej nazwy jednej z ulic lub placów Warszawy,
  • przeprowadzenie szerokiej akcji informacyjnej o działalności i zasługach prof. J. Zachwatowicza m.in. poprzez organizację spotkań z mieszkańcami Warszawy i propagowanie wiedzy wśród młodzieży szkolnej,
  • przygotowanie i wydanie folderów informujących o zasługach prof. J. Zachwatowicza dla odbudowy Warszawy, które dystrybuowane będą w trakcie spotkań i spacerów poznawczych.

Obecnie Komitet Organizacyjny jest w trakcie przygotowywania i uzgadniania treści folderu ukazującego działalność Profesora w dziele odbudowy ze zniszczeń wojennych zabytków Warszawy, ustalania logistyki w zakresie spotkań informacyjnych i spacerów poznawczych. Do władz m.st. Warszawy skierowana została prośba o pomoc w realizacji projektu.

Kształtuje się skład osobowy Komitetu Honorowego, który funkcjonował będzie pod przewodnictwem Prezes Towarzystwa Przyjaciół Warszawy, dr Beaty Michalec, do którego zaproszeni zostali: Prezydent m.st. Warszawy, Przewodnicząca Rady m.st. Warszawy, Przewodnicząca Komisji Kultury m.st. Warszawy, córki prof. Zachwatowicza, Dziekan Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, Dziekan Wydziału IV Nauk Technicznych PAN, Prezes Zarządu Głównego Stowarzyszenia Architektów Polskich, Prezes Krajowej Rady Izby Architektów Prezes Mazowieckiej Okręgowej Izby Architektów Prezes Zarządu Głównego Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Prezes Towarzystwa Urbanistów Polskich, Prezes Stowarzyszenia Polskiej Izby Urbanistów, Prezes Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, Prezes Polskiego Komitetu Narodowego Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków, Dyrektor Muzeum Warszawy, Dyrektor Zamku Królewskiego w Warszawie.

Swój akces dotychczas zgłosili:

— prof. Jan Słyk — Dziekan Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej,
— prof. Wojciech Włodarczyk — Prezes Stowarzyszenia Historyków Sztuki,
— Bartłomiej Kolipiński — Prezes OW Towarzystwa Urbanistów Polskich,
— Ewa Nekanda-Trepka — Dyrektor Muzeum Warszawy,
— Krystyna Zachwatowicz-Wajda — córka,
— Katarzyna Zachwatowicz-Jasieńska — córka.

Komitet Honorowy udzielał będzie wsparcia w realizacji działań określonych w projekcie „Przywracania pamięci prof. Zachwatowicza”.

Zamiarem inicjatorów jest, aby w roku setnej rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości i 55-lecia istnienia Towarzystwa Przyjaciół Warszawy ustawiona została w obrębie murów Starego Miasta ławeczka z postacią Profesora i przeprowadzona szeroka akcja informacyjna o zasługach dla odbudowy wielu obiektów w Warszawie i całej Polsce.

Osoby zainteresowane inicjatywą prosimy o kontakt promocja@tpw.org.pl

Wróć